Modern Coğrafyanın Kurulmasına Katkısı Olan Bilim Adamları
Modern coğrafya temel coğrafyadan ayrı olarak mekâna bağlı şekilde olayları kendi teknikleri ile inceler.
Yeni Çağ ya da Erken Modern Çağ adı ile bilinen Erken Modern Dönem Avrupa tarihi içinde Orta Çağ’ın sonu, Yakın Çağ ve Sanayi Devrimi arasında kalan dönemdir. Bu bağlamda ise Erken Modern Dönem, 15. yüzyılın ikinci yarısı ve 18. yüzyılın ikinci yarısına varana kadar geçen üç asra yakın dönemi kapsar. Coğrafya ödevi içeriklerinden biri olan modern coğrafyanın kuruluşuna katkısı olan önemli bilim insanlarını yakından inceleyelim.
Evliya Çelebi
Evliya Çelebi, 1611 – 1682 yıllarında yaşamış ünlü bir seyyah olarak bilinir. Evliya Çelebi yazmış olduğu Seyahatname adlı eseri içinde gezip görmüş olduğu yerlerin sosyal, ekonomik ve kültürle durumunu ilgi çekici özellikleri ile birlikte dile getirmiştir.
Evliya Çelebi eserlerinde özellikle de kent yaşamını ve ülke ekonomisini sağlayan unsurları ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Seyahatname eserinde insan ile ilgili bilgilerin yanında, yöre evleri, cami, mescid, han, konak, kilise, manastır, kale, sur havra ve benzeri değişik yapılarından da bahsetmiştir. Bu yapıların yapılış yıllar, onarımları, yapan, yaptıran, onaran gibi detayları anlatır. Yapının çevresi, çevrenin havası ve suyundan söz eder. Seyahatnamede değişik yöre insanlarının yaşam biçimleri, davranışları, tarımla ilgili çalışmaları, ayrıntıları ile anlatılır. Gezilen yöredeki yönetiminden başlanıp ileri gelen ünlü kişiler, şairler, oyuncular, çeşitli kademelerdeki görevliler ayrıntılı biçimde betimlenir. Seyahatname yazıldığı döneme ilişkin ekonomik ve de sosyal yaşama ait bilgiler sebepli modern coğrafyaya ışık tutan önemli bir kaynak durumundadır.
Evliya Çelebi Eserleri:
- 1630 – İstanbul ve çevresi
- 1640 – Anadolu, Kafkaslar, Girit ve Azerbaycan
- 1640 – Suriye, Filistin, Ermenistan ve Rumeli
- 1655 – Doğu Anadolu Bölgesi, Irak ve İran
- 1656 – Rusya ve Balkanlar
- 1663/1664 – Macaristan’da askeri seferler
- 1664 – Avusturya,[22] Kırım ve ikinci kez Kafkaslar
- 1667-1670 – Yunanistan ve ikinci kez Kırım ve ikinci kez Rumeli
- 1671 – Hac için Hicaz, Mekke ve Medine
- 1672 – Mısır ve Sudan
Biruni
Yunan filozoflarından biri olan Aristo ustaları Arşimet ve Demokritus’un çalışmalarından etkilenmiş ve bilimsel çalışmalarına 17 yaşındayken başlamıştır. Güneşin yükseltisi ve şehrin boylamını ayrıntılı olarak hesaplamıştır. Güneşin hareketleri, mevsimlerin ne zaman başlayıp bittiğini belirledi. Dünyanın çapını ise bugünkü değerine çok yakın olarak bulmuştur. Biruni’nin yapmış olduğu çalışmalar günümüz modern coğrafyasının temellerini atmıştır.
Aristo: Aristo batının önde gelen iki filozofundan biri olarak bilinir. Fizik, siyaset, felsefe, mantık, biyoloji, gökbilimi ve zooloji konularında çok sayıda eser ortaya çıkarmıştır. Organon eseri mantık ve de bilgi kuramı üzerine toplam altı incelemeden oluşur. Bu eserde ise Aristo, doğa felsefesini detaylı olarak açıklar. Aristo’nun eserleri modern coğrafyaya ışık tutar niteliğe sahiptir.
Biruni’nin Eserleri:
- El-Âsârü’l-Bâkıye
- El-Kanûn’ül-Mes’ûdî
- Kitâb’üt-Tahkîk Mâ li’l-Hind
- Tahdîd’ü Nihâyeti’l-Emâkin li Tas-hîh-i Mesâfet’il-Mesâkin
- Kitâbü’l-Cemâhir fî Mâ’rifet-i Cevâ-hir
- Kitâbü’t-Tefhîm fî Evâili Sıbaâti’t-Tencîm
- Kitâbü’s-Saydele fî Tıp
Copernicus
1564 – 1642 yıllarında arasında yaşamış İtalyan bir gökbilimci olarak bilinir. Teleskopu ilk kez kullanarak gezegen ve yıldızları keşfeden detaylarını gören ilk bilim insanıdır. İncelemeleri sonucu ayın üzerinde bulunan kraterleri, güneşteki lekeleri ve gezegenlerin güneş etrafında hareket ettiğini ortaya koymuştur. Copernicus uzay ve gökbilim adına coğrafya ödevi ve dersi için verimli kaynaklar oluşturmuştur.
Copernicus aslında teoloji eğitimi almış olmasına rağmen ekonomiden astronomiye varan kadar coğrafyanın pek çok alanında çalışmalar yapmıştır. Kopernik yapmış olduğu çalışmalarla modern coğrafyaya ışık tutan çok yönlü bir bilim insanıdır. Fakat günümüzde ömrünün sonunda yayınladığı “Göksel Kürelerin Devinimi Üzerine” adlı eseri ile coğrafya alanında tanınır.
Copernicus Eserleri:
- On The Revolutions
- Commentarilous
- Three Treatises on Copernican Theory
- Das neue Weltbild
- Nicolai Copernici Torinesnsis De Revolutionibus Orbium Coelestium Libri VI
- On The Revolutions: Manuscript
- Monetae Cudendae Ratio
- Das Neue Weltbild: Drei Tecte: Lateinich-Deutsch
Humbolt
1817’de çizmiş olduğu eş sıcaklık eğrileri ile farklı ülkelerin iklimsel şartlarını kıyaslamayı önerip yöntemlerini ortaya koydu. İlk kez deniz yüzeyinden yükselinmesi ile ortalama sıcaklıkların düşüş hızını yakından inceleyerek tropik fırtınaların temel kaynağını detaylı olarak açıkladı.
Prusyalı doğabilimci, Cosmos ismindeki eseriyle, dünyadaki her şeyin birbiri ile sürekli etkileşim içinde olduğunu öne sürüp zamanının yüz yıl ötesine kadar geçen bir isim olmuştur. Ayrıca manyetik ekvatoru keşfetmiş olup izoterm eğrilerini ve de iklim kuşaklarını da ortaya koymuştur. Lise 3. ve 4. sınıf müfredatında Humbolt’un buluşlarından bahsedilir.
Humbolt Eserleri:
- Voyage de Humbold et Bonpland aux Regions Equinoxiales du Nouveau Continent, Fait en 1799-1804
- Humbold ve Bonpland’in 1799-1804’te Yeni Dünya’daki Ekvator Bölgesi’nde Yaptıkları Gezi 34 cilt
- 1805-1834, Asie Central (Orta Asya) 3 cilt, 1843
Carl Ritter
Modern coğrafyanın temel kurucusu olan Ritter batıda çok fazla sayıda araştırma içine konu olmuş, disipline katkıları yıllarca tartışılmıştır.
Carl Ritter bir Alman tarih bilimci, filozof ve de coğrafyacı olarak bilinir. Coğrafya ilminde Tarihi Esaslar eserinde; Beşeri coğrafyanın insan ve çevreye ilişkileri inceleyip ardından tezini ileri sürerek beşeri coğrafyanın en temel konusunu belirlemiştir. Modern dönem coğrafya biliminin öncü kişilerindendir.
Carl Ritter’in kitapları şu şekildedir:
- Comparative Geography
- Die erdkunde von Asien
Ferdinand von Richthofen
1833-1905 yıllarında yaşamış Alman bir bilim adamıdır. Kronografi ve kronolojideki temel ilkelerini belirleyip bu alanlarda belirli standartlar oluşturmuştur. Coğrafi, jeolojik, ekonomik ve de etnolojik gözlemleri kaleme almıştır.
Albrecht Penck
1858-1945 yıllarında yaşamış Alman jeolog ve coğrafyacı olarak bilinir. Jeomorfoloji ve klimatoloji üzerine iki alanlarında yoğun çalışmalar yapmıştır. 1894’te yayınlamış olduğu Morphologie der Erdoberfläche adlı eseri dikkate değerdir.
Albrecht Penck Eserleri:
- Morphologie der Erdoberfläche; 2 vols, 1894
- (with Eduard Bruckner) Die Alpen im Eiszeitalter; 3 vols, 1909
- Die Gipfelflur der Alpen (1919)
- With geographer Eduard Richter, he was editor of the Atlas der Österreichischen Alpenseen (Atlas of the Austrian Alpine Lakes, 1895).
Fredrich Ratzel
1844-1904 yıllarında yaşamış Alman coğrafyacı ve etnolog olarak bilinir. Siyasi Coğrafya akımının temel kurucusu sayılır. Ayrıyetten insan ve çevre arasındaki ilişkilerin temelini ele alarak alanının öncüsü sayılan Antropogeography isimli eserindeki devletlerin yayılması konusu Hitler’in birtakım fikirlerine ilham kaynağı olmuştur. Devlet yayılmasının küçük devletler üzerinde egemenlik kurmakla mümkün olduğu görüşünü savunmuştur.
Friedrich Ratzel’ın eserleri:
- Beşerî Coğrafya (Antropocoğrafya)
- Politik Coğrafya – Devletler
- Münakalât ve Harp Coğrafyası
Alfred Hettner
1859-1941 yıllarında yaşamış Alman coğrafyacıdır. Hettner’e göre coğrafya genel ya da bölgesel olmalıdır. Bölgesel alan coğrafya insanların bulunmuş olduğu sahalarla ilgili olmalıdır. Materyalizme bağlı görüşleri ise daha çok rus coğrafyacıları etkilemiştir.
Karl Haushofer
1869-1946 yıllarında yaşamış Alman coğrafyacı ve jeopolitikci olarak bilinir. Karl Bir Nazi subayıdır. S. Karl kıtalarının temelini tasarlamış, Almanya, SSCB ve de Japonya ekseninde doğu devletlerini kapsayacak Avrasya Birliği düşüncesini ortaya çıkarmış ve jeopolitiğin gelişmesine büyük katkıda bulunmuştur.
Coğrafya ödevi içeriklerinden biri olan modern coğrafyanın kuruluşuna katkısı olan bilim insanlarını yakından inceledik. Metinde geçen tüm isimler yapmış oldukları çalışma ve buluşlar ile geleceğe ışık tutar. Lise müfredatında bir önemli yere sahiplerdir.
