Büyük bir alandaki sahaları etkileyen iklim grupları makro klima olarak adlandırılır. Dünyada yer alan büyük iklim tiplerinin belirlenmesinde genel olarak sıcaklık, rüzgâr, basınç, yağış ve nem gibi iklim elemanları değerlendirilerek uzun süreli olarak ortalamaları dikkate alınır. Bununla birlikte makro klima alanları üzerinde bulunan bazı alanlar görüldükleri iklim özellikleri içinde bulunmuş oldukları kuşaktan farklı özellikler gösterebilir. Makro klima bölgeleri içerisinde farklılık gösteren ve bununla birlikte özel koşullara sahip olan küçük iklim alanları mikro klima şeklinde adlandırılır Akdeniz iklim bölgesi içerisinde Göller Yöresi bulunması, Doğu Anadolu’da görülen sert karasal iklim içerisinde Iğdır mikro klima iklim tipine rastlanması bu duruma örnek olarak verilebilir.
İklim Elemanlarının Oluşumunu Etkileyen Özellikler
İklim elemanları oluşumları bakımından farklı özelliklerde etkilenebilir. Bu özellikler şu şekilde sıralanır:
- Okyanus akıntıları
- Enlem
- Nem
- Yağış
- Yükselti
- Basınç ve rüzgâr
- Dünyanın günlük hareketi
- Dünyanın yıllık hareketi
- Güneş ışınlarının açısı
- Kara ve denize göre konum
İklimin Elemanları
İklim elemanları denildiğinde akla iklimi meydana getirmiş olan temel elemanlar gelmelidir. İklim elemanları farklı oranlarda birleşerek bir bölgenin iklimini oluşturur. İklim elemanları iklimi oluşturan atmosferik özelliklere sahiptir. İklim elemanları arasında olan sıcaklık, rüzgâr, basınç, nem ve yağış belirli düzeylerde birleşerek ekleme meydana getirir.
- Sıcaklık: İklimin belirlenmesi adına rol oynayan önemli etkenlerden birisidir. Yeryüzü üzerindeki sıcaklık tüm yaz süresince değişime uğrar. Sıcaklık iklim elemanları içerisinde son derece büyük bir yer tutar. Sıcaklıktaki devam eden değişim iklim elemanlarının tümünü doğrudan etkiler. Sıcaklığın dağılışı da farklı faktörlere bağlı olarak değişir.
- Basınç: iklim elemanları arasında olan basınç atmosferi oluşturur. Atmosfer tabakası üzerindeki farklı gazlar yeryüzünde uygulamış oldukları kuvvetler sonucunda atmosfer basıncını oluşturur. İklim elemanları arasında olan sıcaklık gibi basınçta zaman ve mekana göre farklı etkiler gösterir.
- Rüzgar: Basınç farklılıklarından dolayı meydana gelir. Rüzgârlar diğer bir tanımla yatay hava hareketi olarak da adlandırılabilir. Rüzgârın hareket yönü yüksek basınçtan alçak basınç alanları doğru seyreder.
- Nem ve yağış: Su buharı adıyla da ifade edilen nem hava üzerinde gaz halinde olması sebepli havayla karışır. Bu durum ile birlikte atmosferde bulunan su buharı meydana gelir. Su hal değişimine uğrayarak su döngüsünü başlatır.
İklim elemanları coğrafi koşulları etkileyen bir özelliğe sahiptir. İklim elemanlarının yaşam üzerine etkileri de doğrudan görülebilir. Bununla birlikte iklim elemanların her biri de birbirini etkiler. İklim elemanlarının belirli oranları ile birlikte bir araya gelmesi sonucunda iklimler oluşur. Her bölgenin ise kendine özgü bir iklim tipi bulunur.
İklim Tipleri
İklim elemanları iklim tiplerini doğurur. Büyük iklim tiplerinin farklı gruplara ayrılması olayında sıcaklık temel unsurdur. Yıllık sıcaklık ortalamasının 20°’nin üstünde olması durumunda sıcak iklim kuşakları, en sıcak ay ortalamasının 10°’nin üzerine çıkmadığı alanlarda ise soğuk iklim kuşakları oluşur. Hem sıcak hem de soğuk iklim bölgeleri içerisinde kalan alanlarda ılıman iklim kuşak şeklinde adlandırılır. Ilıman, sıcak ve soğuk iklim kuşakları içerisinde özel konum özellikleri sebeple farklı iklim tipleri yer alır.
İklim tipleri genel olarak sıcak, ılıman ve soğuk iklimler başlıkları altında üç temel grup içerisinde incelenir.
Sıcak İklim Tipleri
Sıcak iklim tipi; iklim elemanları içerisinde incelenir. Bu iklim tipinin etkili olduğu alanlarda güneş ışınları sene boyunca dik ya da dikey yakın açıyla gelir. Bu iklim tipinde günlük ve aylık sıcaklık farkı azdır. Alçak yerlerde yüksek sıcaklık gözlemlenir.
- Ekvatoral iklim; 10° kuzey ve 10° güney enlemi arasında yerini alır. Bu iklim tipi her zaman sıcak ve yağışlı iklimi beraberinde getirir. Yıllık sıcaklık ortalaması ise 25°’nin üzerindedir.
- Savan iklimi; iki yarımkürede de 10° ve 20° enlemleri arasında etki gösterir. Yazları yağışlı tropikal iklim olarak adlandırılır. Her zaman sıcak olup yaz dönemleri yağış görülür. Yıllık ortalama sıcaklık ise 25° civarında seyreder.
- Muson iklimi; 10° ve 20° paralelleri arasında görülür. Oluşumunda ise Dünyanın yıllık hareketi ile birlikte eksen ekli etki gösterir. Muson rüzgârlarının oluşturmuş olduğu etki ile birlikte yazları yağışlı ve kışları kurak geçer. Yeryüzünde en fazla yağış alan iklim tipi olarak bilinir.
- Çöl iklimi; dünyanın günlük hareketinin ve bununla birlikte deniz etkisinin ulaşamadığı bazı karaların iç kesimlerinde gözlemlenir. Yıllık sıcaklık ortalaması ise 30-40°’nin üzerinde ve bu civarda yer alır. Nem oranındaki düşüş sebepli bu iklim tipinde yıllık sıcaklık farkı 10°C olarak ölçülür. Çöl ikliminde yağışlar çok az veya hiç olarak nitelendirilir.
Ilıman İklim Tipleri
Ilıman iklim tipi Akdeniz, ılıman okyanusal, ılıman karasal ve sert karasal olmak üzere farklı başlıklar da incelenir.
- Akdeniz iklimi; 30° ve 40° enlemleri arasında görülüp yazları sıcak ve kurak kışları ılık ve yağışlı bir iklim gözlemlenir.
- Ilıman okyanusal iklim; 40° ve 60° enlemi arasında görülür. Türkiye’de ise Karadeniz kıyıları boyunca etki gösterir.
- Ilıman karasan iklim; orta kuşakta karaların da deniz etkisinden uzak olan iç kesimlerde görülür. Step veya bozkır iklimi adı ile adlandırılır.
- Sert karasal iklim; genellikle derece 60° enlemi arasında görülmek ile birlikte yıllık sıcaklık ortalaması 0° -10° arasında değişim gösterir. Yıllık sıcaklık farkının en çok olduğu iklim tipi olarak bilinir.
Soğuk iklim Tipleri
- Tundra iklimi; 60° 70° enlemleri arasında etki gösterir. Yıllık sıcaklık ortalaması 0°’nin altında seyreder.
- Kutup iklimi; 70° ve 90° enlemine kadar görülür. Belli bir mevsim olmaması ile birlikte yıl boyu soğuk ve kurak geçer.
Daha fazla coğrafya ödevleri için kategorilerimize göz atmayı unutma!
Harita ve Grafikleri Kullanarak İklim Elemanlarının Oluşumu ve Dağılışı Üzerinde Etkili Olan Faktörler hakkında oldukça detaylı ve faydalı bir içerik yazdığımı düşünüyorum. Bu içerik hakkında tepki butonlarına tıklayarak değerlendirme yapabilir, yorum yaparak görüşlerinizi belirtebilirsiniz.
