Haritalar belirlenen alanın tümünün ya da bir kısmının kuşbakışı şekilde ve ölçek dahilinde düzlem üzerine aktarılması olarak adlandırılır. Coğrafyada bu alana Kartografya denir. Belirlenen çizimin harita üzerinden adlandırılması adına bazı noktalar bulunur. Bu noktalar kuşbakışı görünüm sağlanması, haritanın üzerine aktarılması olarak sıralanır. Haritayı oluşturan unsurlar; ölçek, yön oku ve lejant olarak sıralanabilir.
Haritayı Oluşturan Temel Unsurlar
Haritayı oluşturan unsurlar bir araya gelerek günümüzde kullandığımız temel haritalar için bir zemin oluşturur. Her bir unsur kendi alanında son derece önemlidir.
Haritalar coğrafya üzerindeki ilkelerden biri olan dağılış ilkesi sonucu günümüzde daha çok önem kazanmıştır. Haritalar yaşanılan alanı, yöreleri, ülkeleri hatta dünyayı tanımaya olanak sağlar. Haritalar ile birlikte bu yerler hakkında bilgi sahibi olunabilir. Hayatın hemen hemen her alanında haritalardan yararlanılır. Buna örnek olarak hastalıkların dağılışı, köprü veya tünel yapımları, nüfus hareketlerinin izlenmesi ve yeryüzü şekilleri gibi konularda haritalardan yararlanılır. Tüm bunların yanında hava durumu ile ilgili bilgi sağlayan meteoroloji haritaları da bulunur. Yolculuklarda yanımıza taşımış olduğunuz ulaşım haritaları yolculuk sırasında büyük bir kolaylık sağlar. Haritalar yaşamın her alanında hayatı kolaylaştırmak adına yardımcı olur. Haritayı oluşturan unsurlar bir araya gelerek haritayı oluşur.
Haritayı oluşturan unsurlar genel anlamda; başlık, ölçek, coğrafi koordinat, yön oku ve lejant olarak sıralanır.
- Ölçek; haritalar üzerindeki küçültme oranı olarak tanımlanır. Ölçekler kesir ve çizgi olmak üzere ikiye ayrılır. Kesir ölçek üzerindeki küçültme oranları belirli bir kestire sahip sayılar şeklinde ifade edilir. Çizgi ölçekte ise haritalar üzerinde bulunan uzunluklar için gerçekte olan uzunluklar bir şerit üzerinde işaretlenip gösterilir.
- Yön oku; haritaların kuzey, güney, doğu ve batı gibi yönlendirilebilmesi adına son derece önemlidir. Buda yönlerin enlem ve boylam üzerinden yararlanıp bulunmasına olanak sağlar. Enlem ve boylamın belirlenmemiş olduğu haritalar üzerinde yönün belirlenmesi adına yön oku kullanılabilir.
- Lejant; diğer bir adıyla harita anahtarı harita üzerindeki dağılışı gösterilmiş olan olayların tümünün harita düzlemi üzerinde yazılı gösterilmesinin zor olması sebepli semboller üzerinden gösterim için kullanılır. Bu sembollerin kullanıldığı harita bölümüne lejant denir.
- Coğrafi koordinatlar; harita üzerinde aktarılacak alanın enlem ve boylamının belirlenmesi önemlidir. Coğrafi koordinatlarım belirlenmesi ile birlikte haritanın genişliği ve kullanım amacı da belirlenir. Koordinat sistemi ve haritayı oluşturan unsurlar bir arada çalışır.
- Başlık; belirlenmesi ile birlikte haritanın amacı da belirlenir. Bu şekilde harita tanımlanmak adına yeterli, açık ve kısa bir başlığa sahip olur.
Coğrafi Koordinat Sistemi
Haritayı oluşturan unsurlar ile birlikte coğrafi koordinat sistemi ile birlikte dünya üzerindeki herhangi bir yer tanımlanabilir. Coğrafi koordinatlar haritalar ile bulunur. Bir yerin coğrafi konumu ekvatora uzaklığı ve başlangıç meridyenine uzaklığı ile birlikte bulunabilir.
- Coğrafi konum; ülkenin dünya üzerinde bulunmuş olduğu konum olarak tanımlanır. Coğrafi konum iki ana başlık altında incelenir. Bunlardan ilki matematik ikincisi ise özel konudur. Matematik yani mutlak konum paralel, enlem, boylam ve meridyenleri tanımlar. Coğrafi konum ile birlikte belirlenen noktadan dünya üzerindeki yeri koordinat ve coğrafi oluşum yardımı ile belirlenebilir.
- Matematik konum; dünya üzerinde bulunan herhangi bir noktanın paralar ve boylam değerlerine bakılarak derece ve dakika cinsinden belirlenmiş olan konumunu ifade eder. Herhangi bir noktanın ekvatora olan konumuna matematik konum denir.
- Paralel; ekvator üzerine bir derecelik aralıklar ile birbirlerine paralel şekilde çizilen çemberlerdir. Doğu ve batı yönüne doğru uzanır. Başlangıç kareleri ekvator olarak bilinir. Paraleller çemberler şeklinde uzanır. Paralellerin belirlenen uzunlukları ekvatordan kutuplara doğru kısalma gösterir. En uzun paralel ise ekvator olarak belirlenmiştir.
- Meridyen; belirli bir kutup noktasından diğer kutup noktasına kadar uzanmış olan bir derecelik açılar ile çizimi sağlanan yarım daireler olarak adlandırılır. Başlangıç meridyeni Greenwich olarak belirlenmiştir. Meridyenler kuzey-güney yönü üzerinden uzanır. Meridyenlerin şekli yarım çember olarak belirlenir. Meridyenler arası mesafe 4 dakikadır. Meridyenlerin tümünün uzunlukları birbirine eşdeğerdir.
- Koordinat sistemi ve haritayı oluşturan unsurlar arasında olan diğer bir başlık ise enlemdir. Enlem; yeryüzü üzerinde bulunan bir noktanın ekvator üzerinde olan açısal uzaklığını ifade eder.
- Boylam; yeryüzü üzerindeki bir noktanın başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığını ifade eder.
- Dönence; haritayı oluşturan unsurlar arasında olan dönenceler yerin eksen eğriliği sebepli oluşan yengeç ve oğlak dönencesi olarak adlandırılır. Güneş ışınlarının yeryüzü üzerine en sondaki gelmiş olduğu noktalar şeklinde tanımlanan dönenceler tropikal kuşak sonu ve orta kuşak başlangıcı olan enlemler şeklindedir.
İklim Kuşakları
Güneş ışınlarının birbirinden farklı ışıklar ile yeryüzü üzerine ulaşması sebepli iklim kuşakları oluşur. Bu ışıkların geniş açılarına bağlı şekilde matematik iklim kuşakları meydana gelir. Bununla birlikte denizle karaların dağılımı, eksen eğikliği, yükselti eğikliği, okyanus akıntılarının hareketleri ve hava kütlelerinin hareketleri gibi sebeplerle ilişkili şekilde sıcaklık kuşakları da oluşur. Matematik ve sıcaklık iklim kuşakları haritayı oluşturan olsunlar arasındadır.
Haritaların Kullanım Alanları
Günümüzde sürekli olarak veri üretimi yapılmasıyla birlikte harita üretimi de artırılmıştır. Üretilmiş olan velilerin karmaşık yapısının mekansal bilgilerin anlaşılmasına zorlaştırması sebepli daha anlaşılabilir bir ortam oluşturmak adına dağılış haritalara kullanılır. Bu durum ile birlikte haritalarında kullanım alanları yaygınlaşır. Koordinat sistemi veya haritayı oluşturan unsurlar günlük hayatı kolaylaştıran ve pek çok alanda kullanılabilen temel haritaları oluşturuyor. Haritalar; mühendislik alanı, ulaşım yollarının tanımlanması, belediyecilik ve verilerin gösterilmesi adına kullanılabilir.
Belirlenen çizimlerin harita şeklinde kabul edilebilmesi adına haritayı oluşturan unsurlar tam anlamıyla bir araya gelmelidir. Bu unsurlardan herhangi birinin çizim de olmamasıyla birlikte harita oluşamaz.
Daha fazla coğrafya ödevleri için kategorilerimize göz atmayı unutma!
Koordinat Sistemi Ve Haritayı Oluşturan Unsurlar hakkında oldukça detaylı ve faydalı bir içerik yazdığımı düşünüyorum. Bu içerik hakkında tepki butonlarına tıklayarak değerlendirme yapabilir, yorum yaparak görüşlerinizi belirtebilirsiniz.
